Thesis Number |
level |
Language |
Year |
Bilim Dalı |
|
Doktora |
Türkçe |
2016 |
Diğer |
Göçebeler sürekli göç halinde oldukları için çeşitli saklama eşyalarına ihtiyaç duyarlar. Yörüklerde saklama dokumaları arasında alaçuval ve mafraşlar has bir yere sahiptiler. Göçebelerde günlük kullanılmayan örtüler, giysi ve değerli eşyaların alaçuval ve mafraşlarda saklandığı bilinir. Üç boyutlu olan mafraş, İran'da göçebelik hayatını devam eden ve yarı yerleşik Türk kökenli Şahsevenler, Kaşkay, Afşar gibi topluluklar, göçebe Kürtler, Farsça konuşan Bahtiyari ve Lorlar, Azerbaycan göçebeleri ve Doğu Anadolu özellikle Kuzeydoğu Anadolu Kürtleri, alaçuval ise Orta Asya, İran, Azerbaycan ve Anadolu göçebeleri ve yarı yerleşik toplumlar, özellikle Türkler tarafından dokunmaktadır.
Araştırma kapsamında yer alan ülkelerde alaçuval ve mafraş farklı telaffuzla edilmektedir. Mafraş, coğrafi bölgelere göre mafraş , mafrac , maşraf , fermeş , merfec olarak telaffuz edilirken; alaçuval ise desenlerine, renklerine ve kullanım alanına göre güzüngü çuval , dolaşık asmalı çuval , aklı kıvrımlı çuval , çakmak nakışlı çuval kırkbudak , alyanak , kızılala , zülüflü , göklü , kızıl çuval , esvab çuvalı , çamaşır çuvalı , gelin çuvalı , farda çuval , kilitli çuval , vb. telaffuz edilmektedir.
Alaçuval ve mafraş motiflerine bakıldığı zaman geometrik olduğu gözlenmektedir. Baklavalar, eşkenardörtgenler, altıgenler, sekizgenler, çengeller, sitilize edilmiş bitkisel (yaprak, çiçek, meyve), geometrik haline getirilmiş hayvan ve kuş figürleri (kartal, tavus, kuş, yılan vb.) olarak kullanılan motiflerdir. Desen düzenlemesi bakımından üç ülkede ortak olarak genelde motifler yatay şeritli ve diyagonal şekilde yerleştirilmiştir. Bununla birlikte Anadolu alaçuvallarında dikey şeritli, Şahseven mafraşlarında madalyonlu ve tekrar eden motifler dikkat çekmektedir.
Malzeme halkın kendi beslediği koyun, keçi, yün ve kılından geleneksel yöntemlerle elde edilir. Bunun yanısıra tarama, bükme ve eğireme de bölgelerde göçebelerin kendileri tarafından yapılmaktadır. Teknik olarak düz dokuma tekniğinden; ilikli ve iliksiz kilim, atkı takviyeli (zili ve cicim), sumak tercih edilir. Bununla beraber İran'ın Türkmen ve Afşar aşiretlerinde halı tekniği ve Kaşkay toplumunda çerh denilen alternatif atkı takviyeli de uygulanmaktadır.
Üç ülkede tespit edilen alaçuval ve mafraşlarda kırmızı, mavi, sarı, kahverengi, yeşil ve beyaz en çok kullanılan renklerdir. Renk düzeni bakımından diğer dokumalardaki renk sıralamaları (yatay, dikey, diyagonal) hemen alaçuval ve mafraşlarda da gözlenmektedir. İncelenen eski örneklerde doğal boya ve yakın zamanlara ait olanların bazılarında sentetik boya kullanıldığı tespit edilmiştir.
Tezgah çeşitleri; Yatay ve dikey olmak üzere iki çeşittir. Eğirme, tarama, bükme aletleri de bölgelere göre küçük farklılıklar göstermektedir.